Przedmioty po więźniach czekają na powrót do rodzin

Obrączki, zegarki, długopisy i portfele ze zdjęciami – każdy z tych przedmiotów ma własną, przerwaną wojną historię. W Muzeum Dulag 121 w Pruszkowie pokazane zostaną pamiątki odebrane więźniom obozów koncentracyjnych. Część rodzin udało się już odnaleźć, ale blisko 2000 depozytów nadal czeka na swoich bliskich. Wystawa nie tylko przypomina o ofiarach, lecz także pokazuje, jak można pomóc w ich identyfikacji.

• Wystawa w Pruszkowie pokaże pamiątki oznaczone jako poszukiwane i odnalezione
• Za osobistymi przedmiotami stoją historie ofiar i ich bliskich
• Wokół ekspozycji zaplanowano edukację i międzynarodową współpracę

Wystawa w Pruszkowie pokaże pamiątki oznaczone jako poszukiwane i odnalezione

Polsko-ukraińska ekspozycja #StolenMemory będzie prezentowana w Muzeum Dulag 121 od 19 sierpnia do 29 września 2026 roku. Oficjalne otwarcie zaplanowano na czwartek, 20 sierpnia, o godz. 15.00 na terenie przy muzeum przy ul. 3 Maja 8A.

Za przygotowanie wystawy odpowiadają Arolsen Archives – Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich. Na planszach znalazły się fotografie osobistych depozytów oraz historie osób prześladowanych przez nazistowski reżim.

Materiały podzielono na dwie grupy:

• „poszukiwani” – przedmioty, których nie udało się jeszcze przekazać rodzinom,
• „odnalezieni” – pamiątki zwrócone bliskim po wielu latach.

W Arolsen Archives pozostaje prawie 2000 takich rzeczy. Kilkaset należało do osób pochodzących z Polski, a 70 do osób z Ukrainy. Wśród przedstawionych historii są również losy więźniów obozu Dulag 121, co nadaje ekspozycji szczególne znaczenie dla Pruszkowa.

Od rozpoczęcia kampanii w 2016 roku udało się odnaleźć około 1100 rodzin na całym świecie, w tym 400 w Polsce. Rok 2026 jest jubileuszowym rokiem projektu #StolenMemory.

Za osobistymi przedmiotami stoją historie ofiar i ich bliskich

Kampania wykorzystuje pamiątki jako punkt wyjścia do poszukiwania krewnych. Obrączka, zegarek czy portfel ze zdjęciem mogą pomóc połączyć dokumenty archiwalne z konkretną rodziną i przywrócić pamięć o osobie, której los przez dekady pozostawał nieznany.

Historię najlepiej poznawać przez pryzmat ludzkich losów – nie tylko przez daty i pojedyncze fakty. Wtedy widać, jak wielkie zniszczenie sieją wojna, nienawiść i propaganda.

Tak mówi Anna Meier-Osiński, Outreach Manager Arolsen Archives i inicjatorka kampanii. Zwraca także uwagę, że wojna w Ukrainie nadaje wystawie współczesny, tragiczny kontekst. Projekt przygotowywano jako opowieść o wydarzeniach, które miały pozostać w przeszłości, tymczasem pełnoskalowa wojna za wschodnią granicą Polski ponownie przyniosła prześladowania, niszczenie tożsamości i odbieranie ludziom dorobku życia.

W 2024 roku planowano prezentację wystawy w zachodniej Ukrainie, skąd pochodziło wielu właścicieli depozytów. Realizację tych zamierzeń przerwał wybuch wojny. W 2026 roku plakaty #StolenMemory mają dotrzeć do 11 ukraińskich miast, między innymi Lwowa, Kijowa i Dniepru.

Arolsen Archives otrzymały w 2024 roku Nagrodę BohaterON w kategorii „Instytucja” za kampanie #StolenMemory oraz „Powstanie Warszawskie. Nieznane hiSTOrie”. Archiwum przechowuje dziesiątki milionów dokumentów dotyczących ofiar i ocalałych nazistowskich prześladowań, w tym listy deportacyjne, rejestry zatrzymań oraz dokumenty osób zaginionych.

Wokół ekspozycji zaplanowano edukację i międzynarodową współpracę

Wystawa jest częścią szerszego programu. Arolsen Archives prowadzą seminaria internetowe, działania w mediach społecznościowych i projekty edukacyjne dla młodzieży. Od 2019 roku, we współpracy z Polsko-Niemiecką Współpracą Młodzieży, organizowane są międzynarodowe spotkania uczniów z Polski, Niemiec i Ukrainy. Zajęcia odbywają się między innymi w Międzynarodowym Domu Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu.

Partnerem projektu w Polsce jest Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie, a w Ukrainie organizacja pozarządowa Tolerspace Kyiv. Wystawa objazdowa i program towarzyszący są wspierane przez ministerstwa spraw zagranicznych Niemiec i Stanów Zjednoczonych.

Ekspozycję w Muzeum Dulag 121 można oglądać w następujących godzinach:

• poniedziałek, wtorek, środa i piątek – 10.00–16.00,
• czwartek – 12.00–19.00,
• sobota i niedziela – 12.00–16.00.

Materiały kampanii przygotowano po polsku i ukraińsku. Wystawa może więc stać się nie tylko lekcją historii dla uczniów, lecz także punktem kontaktu dla osób, które rozpoznają nazwisko, miejscowość albo przedmiot związany z własną rodziną.

na podstawie: Starostwo Powiatowe w Pruszkowie.